เมื่อวันที่ 1 กรกฎาคม 2569 นางสาวสุภัทรา นาคะผิว กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ เป็นประธานการประชุมรับฟังความคิดเห็นเพื่อจัดทำข้อเสนอแนะให้สอดคล้องกับหลักสิทธิมนุษยชน “กรณีการดำเนินนโยบายและมาตรการของรัฐในการแก้ไขปัญหายาเสพติด ในประเด็นการตรวจหาสารเสพติดในปัสสาวะของประชาชน ให้สอดคล้องกับหลักสิทธิมนุษยชน” โดยมีนายบุญแทน  ตันสุเทพวีรวงศ์ ที่ปรึกษาประจำ กสม. นางสาวจันทิมา ธนาสว่างกุล ผู้ทรงคุณวุฒิด้านสิทธิของกลุ่มเปราะบาง เด็ก สตรี ผู้พิการ ผู้สูงอายุ และการเลือกปฏิบัติ นายสมชาย หอมลออ ผู้ทรงคุณวุฒิด้านกฎหมาย นางสาวกิติพร บุญอ่ำ นักวิชาการสิทธิมนุษยชนเชี่ยวชาญ และเจ้าหน้าที่สำนักงาน กสม. เข้าร่วมประชุมเพื่อรับฟัง แลกเปลี่ยนข้อมูล และข้อคิดเห็น ร่วมกับผู้แทนภาคประชาสังคม ได้แก่ สมาคมนโยบายยาเสพติดระหว่างประเทศ (IDPC) มูลนิธิเพื่อสิทธิความหลากหลาย มูลนิธิรักษ์ไทย และมูลนิธิ APCOM ณ ห้องประชุม 709 สำนักงาน กสม.

          การประชุมครั้งนี้สืบเนื่องจากคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) ได้รับเรื่องร้องเรียนเกี่ยวกับการปฏิบัติหน้าที่ของเจ้าหน้าที่รัฐในการดำเนินงานตามโครงการแก้ไขปัญหายาเสพติด เพื่อทำให้ประชาชนมีความสุข ซึ่งเป็นนโยบายของรัฐในการแก้ไขปัญหายาเสพติดโดยใช้ “ธวัชบุรีโมเดล” เป็นต้นแบบชุมชนแก้ไขปัญหายาเสพติด ซึ่งกำหนด 10 จังหวัดเป็นพื้นที่นำร่อง ได้แก่ จังหวัดปทุมธานี ระยอง  นครพนม สกลนคร เชียงใหม่ ประจวบคีรีขันธ์ นครศรีธรรมราช ตรัง นราธิวาส และอุทัยธานี ภายใต้นโยบายดังกล่าวได้มีการดำเนินมาตรการค้นหาผู้ติดยาเสพติดหรือผู้เสพยาเสพติด (Re-X-Ray) โดยกำหนดให้ประชาชนที่มีอายุระหว่าง 12 – 65 ปี ในพื้นที่เป้าหมายเข้ารับการตรวจหาสารเสพติดในปัสสาวะ เพื่อคัดกรองและนำผู้เสพหรือผู้ติดยาเสพติดเข้าสู่กระบวนการบำบัดรักษาตามนโยบายของรัฐ โดย กสม. เห็นว่า การตรวจปัสสาวะหาสารเสพติดเป็นประเด็นที่เกี่ยวข้องกับนโยบาย ข้อกฎหมาย กฎ หรือแนวทางปฏิบัติ ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพของประชาชน จึงมีมติให้จัดทำข้อเสนอแนะมาตรการหรือแนวทางในการส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชน รวมทั้งการแก้ไขปรับปรุงกฎหมาย กฎ ระเบียบ หรือคำสั่งใด ๆ เพื่อให้สอดคล้องกับหลักสิทธิมนุษยชน

          ในการประชุมผู้เข้าร่วมได้ร่วมแลกเปลี่ยนข้อมูล และข้อคิดเห็นในประเด็นสำคัญหลายประการ อาทิ ความเป็นมา สภาพปัญหา และข้อจำกัดในการแก้ไขปัญหายาเสพติดของรัฐ  หลักความได้สัดส่วนระหว่างการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของบุคคลกับประโยชน์สาธารณะ การคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล ตลอดจนข้อดีและข้อเสียของการดำเนินนโยบายดังกล่าว โดยเน้นย้ำว่า การดำเนินนโยบายหรือมาตรการของรัฐที่อาจส่งผลกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพของประชาชน ไม่ว่าจะเป็นการจำกัดสิทธิในร่างกาย สิทธิในความเป็นอยู่ส่วนตัว หรือสิทธิอื่น ที่ได้รับการรับรองตามรัฐธรรมนูญหรือกฎหมายที่เกี่ยวข้อง จะต้องมีฐานอำนาจตามกฎหมายและดำเนินการโดยเคร่งครัด โดยเลือกใช้มาตรการที่ส่งผลกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพให้น้อยที่สุด ขณะเดียวกัน ยังได้เสนอให้ยึดหลักนิติธรรม หลักสิทธิมนุษยชน และหลักการลดอันตรายจากการใช้ยาเสพติด (Harm Reduction) เป็นกรอบในการกำหนดและขับเคลื่อนนโยบายด้านการแก้ไขปัญหายาเสพติดเพื่อสอดคล้องกับหลักสิทธิมนุษยชน

          ทั้งนี้ สำนักงาน กสม. จะรวบรวมข้อมูล และข้อคิดเห็น มาประกอบการจัดทำข้อเสนอแนะมาตรการหรือแนวทางในการส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชน รวมถึงข้อเสนอในการแก้ไขปรับปรุงกฎหมาย กฎ ระเบียบ หรือคำสั่งที่เกี่ยวข้อง เสนอต่อหน่วยงานที่เกี่ยวข้องต่อไป